نویسنده (های) وبلاگ دهیار بوبوک آباد دهیار یسرلو-احمدعلی کمنذی شورای قرخلر-مهدی کرمی محمدرضارشیدی شورای کوریجان -روح اله بهبهانی دهیار راهموار-سید بیت اله زینتی مصطفی نوروزی
آرشیو وبلاگ
      دیار تاریخی کوریجان (اقتصاد مقاومتی ، اقدام و عمل)
برگی از تاریخ - روزنامه خاطرات عین السلطنه سالور-۱ نویسنده: مصطفی نوروزی - یکشنبه ٢٩ آذر ۱۳۸۸

برگی از تاریخ - روزنامه خاطرات عین السلطنه سالور

جلد نخست «روزنامه خاطرات عین السطنه»۱ یا قهرمان میرزا سالور، گوشه کوچکی از سرگذشت دردناک سرزمینی است که پادشاهی خوشگذران و شاهزادگانی نادان و ناتوان از کشورداری، برآن فرمانروایی می کردند. این بخش از یادداشت های قهرمان میرزا که بیگمان، پرکارترین یادداشت نویس دوران خویش است، سیمای کشور مارا در دورانی که مدرنیته ایرانی، راهکارهای نویی را برای گسست از واپسماندگی سیاسی و اقتصادی و تباهی مردم می جسته، به گونه ای برهنه و زشت به ما می نمایاند. دهه پایانی پادشاهی ناصرالدین شاه، دوره فروپاشی کامل مالیات ستانی سنتی ایران و چیرگی آشکار بریتانیا و روسیه تزاری بر آن ساختارهای مهم اقتصادی است که سازندگی ایران مدرن بدون توانا ساختن و استقلال آن ها، ممکن نمی بوده است.

سوی دیگر گرفتاری فرمانروایی در دوره پایانی پادشاهی ناصرالدین شاه، افزایش شمار و جایگاه شاهزادگان یک دسته ایلی و چالش آن ها با ایل ها و دسته های محلی در چیرگی بر شهرها و ولایات بود. راستی این است که در نیمه دوم پادشاهی ناصرالدین شاه، آن ساختار سنتی ایلی که از دیرباز در چالش و ستیز بر سرفرماندهی شهرها، ایالات و ولایات ایران گرفتار بود، اینک بر سر فرمانروایی محلی، با نیروی توانای دیگری هم روبرو شد. این نیروی تازه تشنه قدرت و مال، شاهزادگان گسیل شده از سوی دربار قاجاربودند. می توان گفت که به شکرانه پرکاری های خاقان، فتحعلیشاه قاجار که دستکم پانسد همسر داشت و در پایان کار بیش از یک سد و اندی شاهزاده ازاو به جای مانده بود که هر یک ده ها فرزند می داشتند، شاخه چیره ایل قاجار دیگر توانایی واگذاری فرمانروایی هیچ بخشی از ایران را به سد ها ایل و تیره ایلی بیرون از خاندان خاقان نمی داشت. اگرچه بسیاری از آن ایل ها هم از راه زناشویی با شاخه چیره قاجاران پیوند یافته بودند، اما خاندان خاقان فتحعلیشاه قاجار در درازای نزدیک به هفتاد سال به چنان شمار و نیرویی رسیده بود که نه تنها در برابر اشراف ایل های غیر قاجار، که در برابر خان های ایل خویش نیز قرار می گرفت. به این گونه و در کوتاه زمانی، نخستین الیگارشی خاندانی در درون سامان دیرپای فرمانروایی ایلی و ایلخانی ایران پدیدار گشت و گروهی گسترده از اشراف بر ساختار فرمانروایی چیره شدند که توانایی های مالی نوپیدا به همراه «دولت» و دربار و پیوند و پیمان با دو دولت نیرومند همسایه، پایگاه نخستین آن ها بود و نه ایل ها و ساختار ایلخانی.۲

یک نمونه برجسته چنین اقتداری، کامران میرزا نایب السلطنه، فرزند ناصر الدین شاه است که در سه سالگی به نیابت سلطنت و در شش سالگی به حکومت تهران گماشته شد! سیزده ساله بود که شاه اورا با لقب امیرکبیر به فرماندهی کل قوای لشگری گماشت و هنگامیکه پانزده سال بیش نداشت، شاه قاجار که بار سفر به عتبات بسته بود، برای نخستین بار اداره کشور را با رایزنی میرزا یوسف خان مستوفی الممالک به او سپرد. یکسال پس از آن هم در پی آمد ازدواجش، رسماً و بدون معاونت و رایزنی، نایب السلطنه پادشاه شد. این کارها به گونه ای گسست از راه و رسم ایلخانی قاجار بود. کامران میرزا در این مقام به چنان دارایی و جایگاهی رسید که نایب های او که گماشتگانش در اداره پایتخت بودند، با دستی گشاده و بدون بیم و هراس از دولت و قوانین نیم بند آن، به هرکاری که می خواستند دست می زدند. میرزا رضای کرمانی در بازجویی هایش، کارهای ستمگرانه کامران میرزا و نایبانش را یکی از انگیزه های خویش در کشتن ناصرالدین شاه برشمرده بود. یادداشت های قهرمان میرزا که نمونه های بسیاری را از این توانایی خاندانی و پیوند با دربار و دولت به دست می دهد، آن گاه که به کامران میرزا می پردازد، گویی به جای دوات، خون بر کاغذ می نشاند! موردی را در توانا شدن و مال دوستی او یاد می کند که داستان دست انداختن نایب السلطنه بر روستای چهارترخان در نزدیکی ورامین است. می نویسد این روستای پربارکه سال های درازی در تملک خوانین قاجار بوده، «این ده را آقا به قیمت ارزانی خرید و … به جزیی توجه و زور حکومت امسال شش هزارتومان [به رعایای همان روستا] اجاره رفت. سال دیگر دو مقابل می شود». (۶۰۴)

ناصرالدین شاه در پایان فرمانروایی پنجاه ساله اش که دستکم در راستای فرمانروایی، دوران آرامش نسبی در ایران است، هشتاد و پنج همسر و نود خواجه سرا در حرم داشت و بیست واندی فرزند از خود بجای نهاده بود. یکسال پیش از کشته شدنش در شست و هفت سالگی، «اعلیحضرت ازاین سفر تابستان از کلاردشت دختری آورده اند… اسمش را هم روشنک گذاشته» اند.( ۶٣۶) روشنک به هنگام کشته شدن ناصرالدین شاه سیزده سال بیش نداشت. همسران ناصرالدین شاه از میان ایل ها و تیره های ایلی بسیاری از سرتاسر ایران بودند. این رسم را ناصرالدین شاه از پدرش، محمدشاه آموخته بود که همسرانش از میان قاجار و غیر قاجار بودند. یکی از همسران محمدشاه، اقل (یا اغل) بیگم خانم از تیره ایلی ترکمن سالور (سالیر)، از ایل های باشنده در نزدیکی سرخس بود. قهرمان میرزا سالور، فرزند عبدالصمد میرزا عزالدوله است که او، یکی برادران ناتنی ناصرالدین شاه از این مادر ترکمن بود.۳

زندگی قهرمان میرزا سرنوشت غم انگیز نیروی جنگی پاسدار تمامیت ارضی ایران راهم به ما می نمایاند. هفده ساله بوده که پس از چند ماه بازدید از توپخانه و «آموزش» نظامی، و با اینکه به گفته خودش از هر ده تیری که برای شکار می انداخته، تنها یکی برهدف می نشسته، با درجه سرتیپ دوم توپخانه و لقب آجودان حضور به وزارت جنگ وارد می شود و پس از سالیانی دریافت «مواجب» لشگری، در بیست و شش سالگی پس از حکومت نهاوند و گرفتن لقب عین السلطنه از وزارت جنگ بازنشسته می شود. روشن نیست که چرا و چگونه کسی که بیشتر آزمون های جنگی اش در شکار کبک و بلدرچین و زاغچه بوده، به درجه سرتیپ دومی توپخانه رسیده و مهارت های او در این راستا چه بوده است. یادمانده های روزانه او هم براین گواه است که سپاهی که او سرتیپ آن است تنها نامی است برای دادن مواجب و پخش عناوین!

در فروردین ماه سال ۱۲۶٧خورشیدی (۱۸۸۸م) که سرتیپ هفده ساله همراه چند تن دیگر برای تمرین تیراندازی و خمپاره به میدان توپخانه رفته، می نویسد که «چند تیر گلوله و خمپاره انداخته، چند عدد آن ها بسیار خوب رفت، وسط نشانه خورد». تمرین نظامی آن ها هم مانند رفتنشان به شکار بلدرچین و کبک است که بامدادی بیدار شده و به فکر می افتند که «امروز زدن چند تیهو بدک هم نیست». گزارش رزمایش کسانی که سرتیپ و امیرتومان نیروی نظامی ایران بوده اند هم به همان اندازه بر پایه تفریح و شوخی است: «توپ نـُه پوند بی خان، عبدالله توپچی قزوینی پر کرد. به به، بارک الله آفرین … توپ سه پوند خان دار حسینعلی خان نشانه بسته، عجب، عجب … بارک الله سرتیپ، آفرین بر شما، سرتیپ خیلی قابل و با علم است». (۲٠۳) سه سال پس از آن، در سلام نوروز ۱۲٧٠ می نویسد که «ماشاء الله بس که امیر تومان و سرتیپ اول در پیاده نظام زیاد است» جای ایستادن نیست «با وجود اینکه نصف امیر تومان ها نیامده بودند.» (۳۵۰)

این «سرتیپ» توپخانه در یادداشتی دیگر می نویسد که ماه ها است که پول توپچی هارا نداده اند و «این قسم توپچی و سرباز نگاه می دارند و می خواهند شمشیر بزند و جلوی دشمن برود»! (۵۱٧) همین توپچی های بخت برگشته در نوروز سال ۱۲٧۲، سه سال پیش از کشتن ناصرالدین شاه، در خرگاه شاهی بست نشتند تا پولی دریافت کنند. یکسال پس از آن هنگامی که کامران میرزا نایب السلطنه برای فراهم کردن بازدید شاه به مدرسه نظام رفته، «جز شش هفت نفر شاگرد دیگر خبری نبود. بیچاره ها در اطاق سرد یخ رو به شمال بدون جرقه ای آتش روی یک تکه حصیر نشسته بودند». (۵٧۵) اما همین نایب السطنه، کامران میرزا کسی است که قهرمان میرزا در باره اش می نویسد «هرکجا از پول ما دستش بیفتد همین طور می خورد و نمی دهد. از من بیچاره تا حال سیصد تومان گرفته، دویست تومان از پول توپچی ها خورد». (۶٠۵)

در همه دورانی که قهرمان میرزا از گرفتاری های نیروی نظامی ایران یاد می کند، کامران میرزا وزیر جنگ ایران هم بوده است. شاه قاجار این مقام را پس از برکنار کردن سپهسالار که یکی از تواناترین سیاستمداران ایران بود، در سال ۱۲۶٠ به نورچشمی خود که بیست و پنج سال بیش نمی داشت و یگانه آزمون «نظامی» اش شکار کبک و تیهو بود ارزانی داشت و او تا به گاه ترور پدرش، شانزده سال وزیرجنگ ایران بود.۴ در مرداد ۱۲۶۸ همزمان با همان دورانی که قهرمان میرزا تمرین توپخانه را به همراه سرتیپ ها و امیرتومان ها به آن گونه که گفته شد یادداشت کرده، کامران میرزا وزیر جنگ در تلگرافی به ناصرالدین شاه که در آن هنگام در سفر اروپا و در پاریس بوده، چنین گزارش می دهد: «میدان مشق، مجلس شوری (مراد دارالشورای دولتی است)، رسیدگی به امور قشونی و سایر کارها برای این غلام فرصتی باقی نگذاشته… امور قشونی للـه الحمد از مرحمت و خاطر مبارک در کمال انتظام است. آنی از مشق و تکلیف خود هیچیک از اهل نظام غفلت ندارند. اردو ها منظم است»!۵

یادداشت های قهرمان میرزا برای آگاهی از بی سرو سامانی قانون و ساختار حقوقی درایران بسیار ارزشمند است. از یادداشت های او پیداست که سی سال پس از پیدایش عدلیه و گزینش وعباس قلی خان معتمدالدوله جوانشیر۶ به وزارت عدلیه، و هفده سال پس از آغاز کوشش های میرزا حسین خان مشیرالدوله قزوینی (سپهسالار) در سرو سامان دادن به ساختار حقوقی نوپای ایران، قانون و عدالت برهمان راه و رسم پیشین بوده است. در سال ۱۲۶۶ (۱۸۸٧م)، گویا سید محمد نامی که از کدخدایان نظمیه تهران بوده، فرزند نادر میرزا، یکی از شاهزادگان قاجار را پس از داشتن رابطه جنسی با او کشته بود. ادامه داستان را از زبان قهرمان میرزا سالور، برادر زاده ناصرالدین شاه بشنویم: «سه روز قبل پسر نادر میرزا را در خانه سید محمد، کدخدای اداره پلیس کشته بودند. حالا اقوال در باب طرز کشته شدن آن شاهزاده مختلف است ….. حالا هر کس چیزی می گوید که صدق و کذبش معلوم نیست. والله اعلم. مختصر قاتل را حبس کرده بودند. بعضی از شاهزادگان قوم و خویش مشارالالیه اجتماع در امامزاده کرده بودند و اجماعاً خدمت آقای نایب السلطنه بسیار حرکت های بی معنی کرده بودند. تا آخر حکم به کشتن قاتل شده بود. صبح آن روز، یعنی دیروز رفته اجماعاً در انبار همایونی، در همان جا تخماق (چکش چوبی) به سر قاتل زدند. هرکس از شاهزادگان، زن و مرد، پسر و دختر با هر حربه ای که فرض شود قاتل را زدند و در میدان ارک همایونی میر غضب سرش را بریده ولی تا آنجا مرده بود. بعد تا سبزی میدان سه چهار مرتبه قاتل را گاوسر زده بودند. هرکس در جلوی مرده بود کارد و قمه و چوب به مرده می زد. در سبزی میدان گلوی قاتل را سوراخ نموده نفت بسیاری در شکمش ریخته و آتش زده بودند…. بسیار بسیار بی رحمی نموده بودند». (۱۶۶)

واکنش «قانون گرایانه» ذات همایونی هم از این رفتار بی رحمانه، در روزگاری که وزارت عدلیه به فرمان همان وجود ذیجود برپا بوده، این است که «فرمودند شاهزادگان را بیاورید». بیشتر شاهزادگان را که نام و جاهی داشتند یا بخشید و یا برای چند روزی راهی زیارت قم و شاه عبدالعظیم کرد. دو تن از جوان ترها، «حسن خان (فرزند جاندار میرزا قاجار) و پسر برادر جاندار میرزا چوب مفصل بسیاری در حضور مبارک خوردند» تا همگان دریابند که کسی را بدون فرمان ملوکانه نمی توان کشت.

بیداد اشراف قاجار و ستم حاکمان در دهه پایانی پادشاهی ناصرالدین شاه چنان است که قهرمان میرزای جوان هم خموش نیست. می نویسد که «امروز (۲۶ بهمن ۱۲۶٩) یک نفر در وقت عبور اعلیحضرت به سمت دوشان تپه عریضه داده بود … [پس از] رد شدن اعلیحضرت آن عارض چاقویی بیرون آورده گلوی خودرا بریده بود و بعد کاردی به شکم خود زده…. چقدر ولایت شلوغ است که مردم از ظلم حکومت خودشان را می کشند. سال گذشته هم یک نفر یزدی در عبور اعلیحضرت خودش را زخم زد ولی خرخره بریده نشد». (۳۴۰) در هنگامی که در ملایر بوده می نویسد که «پذیرایی علما مرا خسته کرده، از هم چیز بیشتر این شهر آقایان و علما دارد». (۴۶۳) با این حال، عدالت و حقوق در ملایر هم مانند دیگر شهرها و روستا های ایران است. درهمان دوران که حاکم نهاوند بوده و می نویسد که «درایام توقف من در ملایر چند نفر تجار معتبر نهاوند که محل وثوق اهل بلد بودند به دستیاری قنبر علی خان، پسره سربازی راکه سابقه دشمنی با او داشته بودند در باغ خود برده انواع بلاها به سرش آورده، کارهای شنیع کرده سبیل اورا بریده بودند … بعد از آمدن قنبرعلی خان را اخراج کردم … تمامی تجار و مردم شهر حامی آن ها هستند (همان ها که آن کارهای شنیع را با آن نوجوان سرباز بخت برگشته مفقود الاثر کرده بودند)… هر قتلی اتفاق می افتد سی تومان حق حکومت است که به زبان لری “کالات” (خون بها) می گویند». (۴۶۴)

این بخش از یادداشت های روزانه قهرمان میرزا سالور با دورانی همزمان است که رادمردی به نام میرزا یوسف خان تبریزی مشهور به مستشارالدوله که کتاب «یک کلمه» را در باره قانون بیش از بیست سال پیش در پاریس نوشته بود، اینک در مقام کارگزاری «مُهام خارجه آذربایجان» در سال ۱۲۶٧، نامه ای درباره بی قانونی و عدالت به مظفرالدین میرزا ولیعهد نوشت که به بهای هفت سال زندان و سرانجام جانش تمام شد:

«ممالک وسیعه ایران، که وطن اصلی و خانه واقعی شاهنشاه اسلام است، به عقیده کافه سیاسیون در محفل خوف و خطر است…. در افواه منتشر است دولت ایران در خیال نظم و ترتیب دوایر دولتی است. عقلا می گویند بدون توضیع قوانین این حرکت مذبوح است. سیاسیون و حکمای عصر به آواز بلند فریاد می زنند : چون اهالی ایران از امیر و فقیر قانون را تقلید به اروپائیان می دانند و رشته تغییر و تبدیل مأمورین دولت از زمان قدیم در ید اقتدار شخص اول دولت است و اقدامات دولتیان در اصلاح حال اهالی و زیردستان بدون قانون با ترقیات محیرالعقول این زمانه مطابقت نداشته و ندارد… چون قانون را مضر به حال خود می دانند، تا جان در تن دارند اقدام به این امر نخواهند کرد… پیشامد امور روزگار مطلع می نمایم که با این ترقیات فوق العاده اروپائیان چندی نخواهد گذشت موقع حال اهالی ایران مقتضی آن خواهد شد که لابد و لاعلاج، دولت ایران، در سختترین روزگار، در عداد دول کنستیتوسیون (مشروطه، قانونمند) برمی آید و به اقتضای ملک و مملکت و مناسبت وضع و طبایع، مواد قانون را مجری می نماید و توجه معتنابه حاصل می کند. این ممالک وسیعه و اهالی و ملل متبوعه را در اجرای قانون به یک اسم و به یک چشم در تحت بیرق وطنپرستی می آورد و احکام عادلانه حریت افکار و مساوات حقوقیه را جاری نموده دیگر گوش به سخنهای واهی نمی دهد، چون پیشامد کار از آینده خبر می دهد.»

قهرمان میرزا شش ماه پس این نامه مستشار الدوله که از یادداشت هایش چنین بر می آید که از آن و از او آگاهی نمی داشته است، در آن هنگام که جوانی شانزده یا هفده ساله بیش نمی بوده، در یادداشت آدینه، هفتم ربیع الاول ۱۳۰٧ (نهم آبان ۱۲۶۸) می نویسد که «حکم به وزرا شده قانون بنویسند. دستور عثمانی و کد ناپلئون و قانون روس و اطریش را بنا شده ترجمه کنند و از میان آنها برای ایران قانونی انتخاب کنند. تا آخرش چه شود». در یادداشت سه روز پس از آن می نویسد: «قانون عثمانی را حضرت والا مُلک آرا ترجمه می کند. قانون های دیگر را حاضر ندارند (!) مشغول تحصیل و پیدا کردن آن ها هستند. ولی این کارها سرنخواهد گرفت. به جهت اینکه اجرا کننده آن کسی نیست. چندی دیگر معلوم خواهد شد. بسی از این چیزها شنیده و دیده ایم».

تاریخ گواه براین بدگمانی قهرمان میرزا سالور است که پس از چند ماهی، آن قانون نویسی و برگرداندن قوانین کشورهای دیگر به کنار نهاده شد. سال ها پیش از آن، دراردیبهشت۱۲۵۰ (۲۱ می ۱٨۷۱ م)، میرزا حسین خان مشیرالدوله قزوینی که هنوز سپهسالار نشده بود، دستینه ناصرالدین شاه را بر قانون وزارت عدلیه اعظم و عدالت خانه های ایران در ۱۱٩ ماده نهاد. پس از آن هم در ۱۲۵۲، او و تنی چند از همفکرانش قانون نامه یا کتابچه «تنظیمات حسنه دولت علیه و ممالک محروسه ایران» را نوشتند که زمینه ساز برپایی ساختارهای مدنی و قضایی و تدوین حقوق و قضایی در ایران بود. اما دیری نپایید که سپهسالار برکنار شد، مستشار الدوله و دیگران هریک به سویی پراکنده شدند و عدلیه نیز برهمان روال پیشین به کار خویش ادامه داد.

به رشته گسسته کلام بازگردیم. بخش بزرگی از یادداشت های قهرمان میرزا به شکار می پردازد. اما نویسنده به همان اندازه که از شکار قوچ و بلدرچین شادمان می شود، از دیدن ماشین دودی یا راه آهن حضرت عبدالعظیم نیز به شگفتی می افتد. درحالیکه استفاده از تلگراف از دیرباز و همزمان با اروپا در ایران آغاز شده بود و تلفن هم یازده یا دوازده سال پس از اختراع آن، به شکل بسیار محدودی به ایران آمده بود، راه آهن از شمار آرزوهای دیرینی بود که بیشتر ایرانیان و از جمله باشندگان پایتخت تنها نامی از آن شنیده بودند. میزان واپس ماندگی اقتصادی ایران را در این دوران با این مقایسه ساده می توان دریافت که در سال ۱۲۶۶ (۱۸۸٧م) که نخستین امتیاز راه آهن به درازای ٨٧٠٠ متر یا کمتر از ٩ کیلومتر به مسیو بواتال فرانسوی واگذار شد، سرزمین عثمانی بیش از ۱٧٠٠ کیلومتر راه آهن داشت. در این آزمون ٩ کیلومتری هم، انگیزه بازرگانی و ترابری نبود. مسیوبواتال دریافته بود که سالانه سیسد هزار نفر از حرم شاه عبدالعظیم زیارت می کنند. انگیزه بواتال و همکاران بلژیکی اش در ساختن راه آهنی که زائرین را از نزدیکی دروازه خراسان به شهر ری می رسانید برای بهره برداری مالی از همین بازار زیارت بود. در آغازهم بسیاری از روحانیون که از چند و چون این ماشین آگاهی نمی داشتند ولی می دانستند که فرنگی های نجس این غول آتشخوار را اداره خواهند کرد، سر ناسازگاری با ماشین دودی داشتند. تنها پس از فرمان ناصرالدین شاه به شاهزادگان و درباریان برای سوار شدن ماشین دودی و از جمله اولین سفر خودش در واگن مخصوص بود که بیم و هراس مردم و فغان آخوندهای تهران کاهش یافت.


قهرمان میرزا در یادداشت های روز پنج شنبه ۲۳ ذیقعده ۱۳۰۵ (نهم امرداد ۱۲۶۶ خورشیدی) خویش می نویسد که «راه آهن در سه شنبه گذشته حرکت کرد…. روزی ده مرتبه حرکت می کند به فاصله یک ساعت می رود و مراجعت می نماید. یک ربع رفتن، یک ربع مراجعت، نیم ساعت توقف در حضرت عبدالعظیم». در یادداشت دوشنبه هفته آتی که تنها ده روز از گشایش راه آهن ۹ کیلومتری ایران به روی مردم می گذرد می نویسد: «راه آهن این روزها از کثرت آدم اطاقی را که قرار گذاردند بیست و پنج نفر آدم بنشینند، صد نفر به شماره می نشینند. روزی پانصد تومان ششصد تومان عمل می کنند… مشتری ها به طوری فرنگی هارا اذیت کرده اند… چند نفر مشدی چپق کشیده اند و فرنگی آمده که حرفی بزند چند کشیده پی در پی خورده است. فرنگی ها بسیار تمکین مشدی ها شده اند». (۱٧۱) سه ماه پس از آن هم کار بالا گرفت. قهرمان میرزا که در آن هنگام نمی دانسته گردانندگان اروپایی ماشین دودی برپایه قراردادی پنهانی با دربار از هر شکایت و خصارتی نسبت به جان و مال مردم مصون بوده اند، می نویسد که «امروز از کثرت جمعیت که در ترن راه آهن نشسته بودند، شخصی در بین پیاده شدن زیر آتش خانه افتاد و پای او قطع شد و همان ساعت مرد. مردم شهری و حضرت عبدالعظیمی هجوم عام کرده و در گار راه آهن جمع شدند… شخصی فرنگی طپانچه کشیده … شخص کلاه دوزی… با گلوله فرنگی به خاک هلاکت افتاد و مردم زیاده از حد جری شده جمع شدند. دست به غارت و آتش زدن هرچه ترن بود و هرچه درو پنجره و صندلی و نیمکت و میز و پرده بود و هرچه پول بود بردند. تمام گار را آتش زدند و فرنگی قاتل را زخم کاری زدند که مشرف به موت است». (۱٨٠)

شگفتی این شاهزاده که تازه از میان دسته سواد داران دربار بوده، از نخستین سفرش تاریخی اش بر گرده آن غول آتشخوار فرنگی، آن هم در واگن شاهی به همراه عمویش ناصرالدین شاه خواندنی است. شگفت تر از آن تشریفاتی است که برای بازدید شاه از راه آهن هشت نه کیلومتری که درشکه ای تندرو است برگزار کرده اند. «من از اول ابتدای راه آهن تا حال نرفته ام. امروز خیال کردم در رکاب مبارک بروم. چهارساعت به غروب مانده رفتم. در گار راه آهن جمعیت زیاد، سرباز و موزیک و پلیس بودند…. ذات هماینی بنا نبود بنشینند، غفلتاً در کالسکه مخصوص خود اعلیحضرت نشستند. پنج کالسکه مخصوص است که در روزها نمی بندند، محض مسافرت فرمودن ذات همایونی است… خیلی به راحتی رفتیم… بعد از زیارت [سوار ترن شدند]… عصرانه میل فرمودند. کمپانی راه آهن عرض می کرد که اگر میل همایونی است در نه دقیقه ترن را به شهر برسانم…. بعد از زدن سوت و زدن زنگ ترن به حرکت درآمد. مثل اینکه بازاری حرکت می کند. حقیقت چیز عجیبی است. اعجاز است»!

این ها یادداشت های مردی است از شمار باسوادان دربار قاجار. در همین روزگاری که او شتابان رفتن ترن را اعجاز و حرکت بازار می خواند، در گوشه دیگری از ایران، رادمردی توفانی از نو آوری برپا کرده است. آمدن میرزا حسن رشدیه به ایران و گشایش نخستین دبستان نوین ایرانی در ششگلان تبریز، تنها هژده ماه از آن سفر «اعجاز» آمیز شاه قاجار و برادر زاده اش برغول آتشخوار دورتر است، اما گویی این دو رویدا در دونیای جدا از هم روی می دهند. قهرمان میرزا نگران آموزش نیست. آموزگاران سرخانه دارد و فرانسه و انگلیسی می آموزد. از یادداشت هایش هم پیداست که فارسی را به نیکی آموخته است. هم پیداست که نه از چالش بر سر آموزش نو آگاهی دارد و نه آن چالش، پیوندی با زندگی او می دارد. از پیشینه گفتگو بر سر راه آهن هم یا آگاهی نمی دارد و یا نیازی به پرداختن به آن نمی بیند.

امید آن هایی که شاه قاجار را به دادن امتیاز راه آهن به مسیو بواتال و بلژیکی ها تشویق کرده بودند، همان بود که بیش از دو دهه پیش از آن، مستشارالدوله تبریزی درپی آن بود. در فروردین سال ۱۲۴۴ خورشیدی (مارچ ۱۸۶۵) در نامه ای که از تفلیس به میرزا سعید خان انصاری مؤتمن الملک، وزیر خارجه نوشت، پیش بینی کرده بود که هرآینه این کار پی گیری شود، در کوتاه زمانی پس از ساختن راه آهن سرتاسری، ایران دگرگون خواهد شد. یکسال پیش از نوشتن «یک کلمه»، جزوه ای به نام «کتابچه بنفش» درباره نیاز به کشیدن راه آهن سرتاسری در ایران نوشت و به ناصرالدین شاه داد. تاریخ نوشتن این جزوه، سال ۱۲۴۸ خورشیدی (۱۸۶٩م)، سه سال پیش از پیمان رویتر بود. چهارسال پس از آن که در خراسان بود، جزوه دیگری در همین زمینه نوشت و با زیرکی بسیار، کشیدن راه آهن از تهران به مشهد را کاری شایسته در گسترش زیارت حرم امام رضا خواند و فتوای تنی چند از روحانیون آن دیار راهم در پشتیبانی از بنای راه آهن تهران - مشهد به دست آورد.

راستی این است که برهم خوردن پیمان پرشتاب و شگفت آور رویترهم که انگیزه های سودمند و سودجویانه هر دو در سرهم بندی کردنش دست داشتند، بیشتر ناشی از مخالفت روسیه و تفاهم آتی آن دولت با بریتانیا در پیمان «گرتاپف – گرنویل» بود تا شوریدن ملا علی کنی و سید صالح عرب. روسیه و بریتانیا اگرچه واکنشی در برابر هشت یا نه کیلومتر راه آهنی که فایده اقتصادی و آینده ای برای ایران نداشت نکردند و از ماشین دودی شاه عبدالعظیم بیمناک نبودند، اما یکسال پس از گشایش آن راه آهنی که دودش بیشتر به چشم درشکه چی های میدان غار می رفت، در دوازدهم دسامبر۱۸٩٠ روسیه پیمانی را با امین السطان بست که یکی از موادش این بود که ایران برای دهسال نه خود اقدام به ساختن راه آهن خواهد کرد و نه به دیگری چنین امتیازی را خواهد داد. بریتانیا هم که مخالف گشایش راه آهن سرتاسری در ایران بود، این پیمان دشمنانه با آینده ایران را به فال نیک گرفت.

قهرمان میرزا در سفری که در الموت بوده، شرحی درباره نابسامانی گمرگ ایران و باز بودن دست خارجیان در ورود و فروش هر آن چه می خواسته اند می نویسد که ناتوانایی دولت ایران و توانایی دولت ها و شرکت های خارجی را در یکی دوسال پایانی پادشاهی ناصرالدین شاه به نیکی بیان می کند. «قاطرچی می گفت دم دروازه [تهران به گاه بیرون آمدن از پایتخت] از جعبه که در آن چند شیشه مسکرات بود گمرک خواستند. هرچه کردم نشد بدون دادن گمرک برویم… آن قدر حکایت این گمرک شلوغ است که به نوشتن در نمی آید. اما تمام این سختگیری ها جهت رعایا و تبعه ایران است. اهالی خارجه آسوده هستند. صد پنج در بندر داده به هر کجا می خواهند می روند. اما اگر مال التجاره مال تجار ایرانی باشد، مبالغ گزاف در سرحد گمرک گرفته آن وقت به هر شهر و دیار که ببرند، مجدداً هرقدر زورشان برسد مطالبه کرده دریافت می کنند. این است تجارت [که] به دست خارجه افتاده و ایرانی ها از جهت این صدمات ترک تجارت را کرده اند». (۶۰۸) چند سال پس از این یادداشت، علی اصغر خان امین السلطان که پس از استخاره مظفرالدین شاه، باردیگر به سروزیری فراخوانده شده بود، دو و نیم ملیون لیره از بانک استقراضی و دولت روسیه وام گرفت تا شاه را به فرنگ ببرد. سپرده او به بانک و دولت روسیه در برابر این وام، هفتادو پنج سال درآمد گمرک شمال ایران بود.

قهرمان میرزا با این که مردی درباری و توانمند است، فغانش از نابرابری و بیداد، چنین از خامه بر کاغذ می نشیند. تا چه باشد روزگار آن ها که نه توانی داشته اند و نه خامه ای! هنگامی که از سفر ساده یکماهه خود در بیست سالگی به همراه یکی از زن پدرها و گلین خانم، یکی از همسران عقدی ناصرالدین شاه، دایی جانش و یکی دو تن دیگر از درباریان به قم و کاشان در سال ۱۲۶٩ خورشیدی (۱۸٩٠م) یاد می کند، سیمای زندگی اشرافی را در آن روزگار بی چیزی و تهیدستی توده مردم بهتر در می یابیم. همراهان ایشان در این سفر، هشت خدمه اندرونی، چهارده نوکر، دو فراش، آشپز و دو مهتر بوده و زیاده بر دوازده اسب و الاغ، بیست و چهار قاطر هم برای حمل بار و بنه ایشان کرایه کرده اند که البته تنی چند قاطرچی هم در رکاب بوده اند. بگذریم که به گفته خودش «جمعیت زیادی همراه هست»! در قم و کاشان هم خدمه و فراشان حاکم محل در خدمت ایشان بوده اند. این تشریفات هم تنها برای زیارت و سفری تفریحی است. در همین دوران می نویسد که سالی پیش از آن، «در شب تحویل، دستکم چهارصد کفش مردم [اعیان و اشراف] را فراشان خلوت ها عمداً دزدیدند و تمامی مردم پای برهنه در آن گِل [از مسجد] بیرون آمدند. بعضی ها نوکرهای خودشان را پیدا کرده و کفش های آن ها را گرفتند». (۲۶۶) در جایی دیگر در شکایت از بی نوایی مردم می کند و می نویسد که خانه های بسیاری در بارندگی ویران شده و کسی را یارای بازسازی نیست. «کاه خرواری شانزده هزار و کاه گل خرواری دوازده هزار، خیلی گران است. همه چیز گران است. بر پدر فرنگی ها لعنت…. خدا رحم کند این بی پولی اهل ایران، این نرخ اجناس».(۳۱٧) در نوروز ۱۲٧٠، پس از شکایت از اینکه «امسال دستلاف که همه ساله معمول بود موقوف شد» و عیدی که چشم براهش بوده به او نرسیده است، می نویسد که «پانصد تومان مخارج یک سلطنت نیست. راه آهن و بستن سدها و احداث کردن نهرها و ترقی دادن صنایع و آباد کردن همه زمین های بایر که به حساب نمی گنجد مداخل دولت است». (۳۵۰)

در جریان گزینش پدرش به حکومت همدان و سفرش به آن دیار، سیمای ایلی جامعه ایران و سنت واگذاری و یا تیول یا واگذاری گردآوردن مالیات از گروه های مردم به اشراف و وابستگانشان به گونه ای دردناک نمایانده می شود: «میرزا علی رئیس الاطباء حکیم آقای نایب السلطنه عریضه حضور مبارک عرض کرده و دویست تومان پول به توسط محمد حسن میرزای دایی روانه حضور مبارک کرده که خانات و یهود همدان را تیول مرحمت کند… اعلیحضرت فرموده اند این تیول به شاهزاده (پدر نویسنده) مرحمت شده است». (۳۴۰) پس از رسیدن به همدان می نویسد که «ارمنی هارا حضرت والا (پدرش، حاکم همدان) به حسین التفات کردند. قناد، به شریف خان و نظر مرحمت شده است. تمام اصناف همدان به نوکرها قسمت شده است». همانجا می افزاید که «تمام خوانین همدان یک خانه در شورین (”پایتخت طایفه قراگوزلو” ۳۶۵) و یک عمارت خوب در نزدیک شهر دارند». (۳۶٧)

با زبانی که گواهی از دانایی این جوان بیست ساله می دهد، ماجرای ازدواج پدرش را پس از حکومت همدان با دختر صارم الدوله بازگو میکند و سپس نشان می دهد در پی آمد این ازدواج که برای توانا کردن عزالدوله، پدرش، در میان خوانین پیرامون همدان بوده، کمتر از شش ماه پس از حکومتش برهمدان، بخشی از همان خوانین و سران ایل، زمینه بازگرداندن عزالدوله را به تهران فراهم کرده اند. اشاره ای به پیوندهای ایلی پیش از خواندن این بخش از یادداشت ها بی فایده نیست. خانمی که پدر نویسنده با او در همدان ازدواج کرده، دختر نگارخانم، دختر عباس میرزا نایب السلطنه، فرزند خاقان فتحعلیشاه قاجاراست که پیش از ازدواج با پدر نویسنده، همسر احمد خان سرتیپ بوده که او فرزند محمدخان ناصرالملک رئیس ایل نیرومند قراگوزلو بوده است. فرزندان وی بر بخش بزرگی از کردستان فرمانروایی داشتند. نوه محمد خان ناصرالملک، همان ابوالقاسم خان قراگوزلو مشهور به ناصرالملک دوم است که نخستین ایرانی درس خوانده در آکسفورد و نایب السطنه خودکامه احمد شاه و فرمانروای همه کاره ایران در دوران پس از بسته شدن مجلس دوم بود.

خاندان صارم الدوله و ناصرالملک قرا گوزلو، خویشتن را همتا و شاید برتر از خاندان قوانلو که ملک جهان خانم مادر ناصرالدین شاه از میان آن ها بوده می دانستند و عزالدوله را که از مادرش، اقل بیگه خانم از ایل سالور ترکمن بوده، از خویش بسی پست تر به شمار می آوردند. اینک، برادر ناتنی ناصرالدین شاه از مادری ترکمن غیر قاجار، با ازدواج با نوه عباس میرزا می خواسته تا خویشتن را به اشراف قاجار که فراموش کرده بودند تباری ترکمنی دارند، وارد کند. چنین کاری از دید آنان ناشدنی بوده است!

داستان را از خامه قهرمان میرزا بشنویم: «حضرت والا (پدرش) دختر مرحوم صارم الدوله، زن احمد خان سرتیپ پسر ناصرالملک (قره گوزلو) مرحوم را عقد کرده اند». پس از اشاره به فرزندان با نفوذ احمدخان و بیم و هراس ایشان از رقابت با پدرش در چیرگی بر دارایی های صارم الدوله، می افزاید که «نمی دانم با چه زبان فردا من کاغذ بنویسم. کاری شده و عاقبت جز ندامت و پشیمانی چیز دیگری نیست». (۳۸۳)

یکماه به درازا نکشید که پیش بینی او در پی آمد این ستیز و چالش های قومی و خاندانی درست ازآب درآمد: «امری شگفت امروز در این شهر واقع شد. حکایت آن این است. حضرات خوانین عاشقلو از بابت شوهر کردن صبیه (دختر) صارم الدوله اوقات درستی ندارند. ضیاء الملک که داماد اوست و مهدی خان که پسر اوست مدتی اغتشاشات در شهر و بلوک می کنند. مثلا از دهات التزام گرفته گندم به شهر نیاورند. متصل سرباز و توپجی و رعیت خودشان را ترغیب به دزدی و بعضی کارهای دیگر می کنند». پاسخ تازه داماد هم همان روش شناخته شده فرمانروایی ایل تبار ایران است که برادر تاجدارش به او آموخته است. دستور می دهد تا دو تن از نزدیکان خان های عاشقلو را «آورده چوب مفصل خوبی زده بودند و حبس فرمودند».(۳٩١) پدرش پس از این رویداد به تهران فراخوانده شد. گرفتاری هم بر سر دارایی پدر و همسر پیشین این خانم بوده است، «تمام املاک موروثی پدری اورا پسرهایش به زور حکومت و سربازها ضبط کردند». یکسالی پس از آن هم خان های عاشقلو و حاجیلو به ستیز بایکدیگر بر سر آن دارایی و زمین ها برخاستند و «تمام دهات یکدیگر را غارت کردند».(۴٩۲) پس از یکسال «حاکم هنوز معلوم نشده است. کدام بیچاره باز برود و گرفتار این خوانین شود».(۵۰٧) همان خوانین یاغی هم پس از دستگیر و زندان شدن با دادن پیشکش آزاد می شوند تا به رفتار پیشین خود بپردازند: «حضرات خوانین همدان را امروز مرخص کردند. هشت هزار تومان ساعدالسلطنه و چهارده هزار تومان حسام الملک و دوهزار تومان ضیاء الملک پیشکش داده اند». (۵١١) «ساعدالسطنه پس از دادن آن جزئی جریمه و مأمور شدن به ریاست قشون فارس، رفته است همدان. تومانی چهار هزار علاوه مالیات حواله کرده به اسم آن که من در تهران جریمه دادم و خسارت کشیدم، به ضرب چماق از رعیت بیچاره این وجه را گرفت و هیچ کس نگفت که ما از شخص تو برای آن کارها جریمه گرفتیم، رعیت بیچاره چه گناه کرده که جریمه تو را دو مقابل و سه مقابل بدهد».(۵۲١) «ضیاء المک امیرتومان (سرلشگر) شد». (۵۴۰)

خود او هم پس از دوران کوتاهی حکومت بر نهاوند با واکنش خان ها و ملایان آن دیار روبروشد و به تهران بازگشت. پس از ماجرای تجاوز تنی از خان ها و بازرگانان شهر به آن نوجان سرباز که پیشتر به آن اشاره کردم، می نویسد که «صبح جناب مجتهد در مسجد حاضر شده مَرده (گماشتگان) خودرا فرستاده دکان ها را به زور بستند. اغلب علمای دیگر در حضور ایشان در مدرسه حاضر شدند…وآن حاجی ها (همان ها که متهم به تجاوز به اصغر سرباز بودند) جمعی را همراه برداشته و هرکس از علما نیامده بودند اجباراً و عنفاً آوردند… پیغام جهت من دادند که شما ده هزار تومان جرم و جنایت وارد آوردید، این مبلغ پول را بدهید بیاورند تسلیم مردم کنیم تا ساکت شده شکایت به طهران نکنیم». (۴٧۴)

روزنامه خاطرات قرمان میرزا، گواه برجسته ای است از رسم پیشکش دادن های کلان برای گرفتن حکومت در بخشی از ایران. برای حکومت استراباد و گرگان «بیچاره حشمت الدوله پیشکش داده بود» و پس از شش ماه عزل شد و حکومت را به پسر ساعد الدوله فروختند! حکومت شاهزاده عمیدالدوله در شاهرود و بسطام «با آن همه پیشکش ها شش ماه بیش نماند». شاهزاده «احتشام الدوله ده هزارتومان پیشکش داد و اول سال به حکومت [خمسه زنجان] رفت». «حسام السلطنه حاکم قزوین عزل شد. مجدداً باقرخان سعدالسلطنه حاکم شد. دوماه از سال گذشته مبلغی پیشکش کرد و رفت».(۶-۴٩۳) ایالت های بزرگ تر، پیشکش بیشتری را نیاز دارند: «مؤیدالدوله از گیلان بیست روزاست آمده و فرمانروای خراسان شد. هشتاد هزارتومان پیشکش داده دو روز دیگر می رود. خوب پولی امسال از این دو برادر گرفتند». (۵۱٨) «امروز رکن الدوله از حکومت فارس معزول شد… نظام السلطنه مافی حاکم بندرات فارس حاکم شد. پنجاه هزارتومان پیشکش و سی هزار تومان مساعده داد. از رکن الدوله پنجاه هزار تومان خواسته بودند. گویا نتوانسته بود قرض کند. ندادن و معزول شدن یکی بود». (۵۱٩) «حسام الملک به هفتاد هزار تومان پیشکش به کرمانشاهان» حاکم شد. (۶۳۴)

یاد می کند و یکی از عمو زادگانش «اوکتای قاآن»، همنام یکی دیگر از فرزندان چنگیز خان مغول است، از ترک زبانان و ترکمانان به گونه ای سخن می گوید که گویا او پیوندی با ایشان نمی دارد!

از یکسو می نویسد که «به خدا به قاجاریه تهران ذکات دادن شرعاً واجب است. آنقدر فقیر و بی چیز شده اند»(۳۲۸) و در همان زمان نگران مخارج سگ های خویش است که «ماهی دوازده هزار پول نان این سه توله است». اما از نوشته هایش پیدا است که گاه و بیگاه نگران آینده ایران است. هنگامی که از بیست هزارتومان کسری حقوق قزاقان یاد می کند و در می یابد که در این باره درباریان «باسفارت [روس] گفتگو دارند»، برافروخته می شود و می افزاید که «چه وضعی است. نوکر دیوان دخلی به دولت روس و مذاکره با سفارت ندارد».(۴٩٧) در جایی دیگر خشمگینانه می نویسد: «همه کارها به دروغ می گذرد، از صدراعظم گرفته تا مردکه کفش دوز».(۵۱۲) بارها درباره شورش ها و نابسامانی های سال های پایانی پادشاهی پنجاه ساله ناصرالدین شاه گزارش می دهد و دست آخر پیش بینی می کند که «چندی بگذرد که این آشوب ها و بلواها کلی شده یک مرتبه سلطنت را نخواهند… تمام کارها به عیش می گذرد سلطان مسعود [غزنوی] و شاه سلطان حسین [صفوی] هم به همین کارها مشغول شدند». (۵۶٩)

یکسال و نیم پیش از کشته شدن ناصرالدین شاه می نویسد که «خودش و تمام نوکرهایش مشغول عیش هستند. هرچه شد شد. روزی به خوشی شب بشود و شب صبح. الان [شاه] در شهرستانک پشت کوه البرز مشغول شکار و عیش و راحتی است. ولایات این قسم درهم و برهم. حکام بینوا در ترس و لرز. آنجا که هستند استقلالی ندارند. مالیات وصول نمی شود. این جا که آمدند گرفتار فراش دفتری، فراش خزانه، فراش گمرک، فراش دیوانخانه… اغتشاش همه جاست. روز به روز در تزاید است». (۶۰۴)
پایان بخش نخست
محمد امینی
سه‌شنبه ۵ آذر ۱٣٨۷ - ۲۵ نوامبر ۲۰۰٨
m_amini@cox.net

پی نوشت ها:
۱. روزنامه خاطرات عین السلطنه در ده جلد با ویراستاری و کوشش مسعود سالور (فرزند نویسنده) و ایرج افشار، تاریخ پژوه و ایراندوست ارجمند، از سوی انتشارات اساطیر به چاپ رسیده است. جلد اول، روزگار پادشاهی ناصرالدین شاه است. شماره های آمده در میان دو پرانتز، شماره برگ جلد نخست کتاب است. من در نوشتن پاره ای واژه ها مانند تهران و یا پانسد، هرگاه که از نویسنده نقل کرده ام، همان شیوه نوشتن نویسنده را بکار برده ام، مانند طهران، پانصد و از این دست. آنچه که در پرانتز در میان برگرفته ای از کتاب آمده، افزوده های من است برای آگاه ساختن خواننده و یا برگرداندن واژه های نا آشنایی مانند صبیه یا کالات به دختر و خون بها. قهرمان میرزا یادداشت های روزانه خودرا از آن هنگام که یازده سال بیش نداشته آغاز کرده است.
۲. مسعود میرزا ظل السلطان، بزرگترین فرزند ناصرالدین شاه که چون از مادری غیر قاجار بود نمی توانست ولیعهد او شود، تنها در پرتوی پشتیبانی شاه و دست یازیدن به خشن ترین روش های ممکن، در نیمه دوم پادشاهی پدرش به چنان توانایی و چیرگی سیاسی دست یافت که بیش از یک سوم ایران در زیر فرمانروایی او بود. فرهاد میرزا معتمد الدوله، عموی شاه که والی فارس بود با پشتیبانی ناصرالدین شاه، ظل السلطان را به کشتن حسین قلی خان، ایلخانی بختیاری برانگیخت و به آرامش و پیوندهای سنتی میان ایل چیره بر فرمانروایی با دسته های ایلی محلی در یکی از مهمترین بخش های ایران پایان داد.
٣. عبدالصمد میرزا سالور،
ملقب به عزالدوله، برادر ناتنی ناصرالدین شاه، یکی از شاهزادگان باسواد قاجار بود که به چندن زبان خارجی آشنایی داشت و از جمله فرانسه را نیک می دانست. دو سفرنامه او به اروپا، یکی به همراه ناصرالدین شاه و دیگری به نمایندگی او در مراسم تاجگذاری الکساندر سوم در روسیه است. سفرنامه او و شش نامه ای که گزارش گونه به شاه نوشته، گواهی از این است که او نیز مانند برادر تاجدارش در برزخ سنت و تجدد گرفتار بوده است. میرزا سعید خان انصاری، مؤتمن الملک وزیر خارجه ایران در نامه ای به وزیر خارجه روسیه می نویسد این که عزالدوله در سفرش به مسکو حاضر نشده که بنا بر روش پذیرفته شده، کلاهش را در کلیسا از سر بردارد، از این رو است که «از جانب اعلیحضرت شاهنشاه ایران مأذون به کلاه برداشتن نیستند».
۴. کامران میرزا و برادرش مسعود میرزا ظل السلطان که روی دیدن یکدیگر را نداشتند، از شمار کسانی بودند که در کنار علی اصغرخان امین السلطان یا اتابک اعظم و دو تن از دامادان ناصرالدین شاه، عین الدوله و فرمانفرا، در کانون فرمانروایی و دسته بندی های چیره در واپسین سال های پادشاهی ناصرالدین شاه بودند و همان ها هستند که قدرت سیاسی و اقتصادی شان فراتر از هر دسته بندی ایلی بود و گوش پادشاه در اختیارشان. دو فرزند و دو داماد شاه بیشتر در سودای گسترش قدرت سیاسی خویش بودند و امین السلطان که از آن ها هوشیار تر و مکارتر بود، چوب حراج را به دارایی ایران زده بود و برخلاف سروزیران پیشین، نه روسی بود و نه انگلیسی؛ هم روسی بود و هم انگلیسی! هرکه پول می داد، می فروخت. اگر امتیاز بانک استقراضی را به روس ها داده بود، با چرخشی امتیاز تنباکو را به یک شرکت بریتانیایی سپرد. دراین میان، کامران میرزا که به راستی محبوب ترین فرزند پادشاه بود، هیچ کاری را مگر با ستاندن سهمیه ای انجام نمی داد و اشاره قهرمان میرزا هم به همین توانایی های عمو زاده است!
۵. مجله گنجینه اسناد، شماره ۴٩، صفحه ۴۰
۶. عباس قلی خان جوانشیر، فرزند ابوالفتح خان، نوه ابراهیم خلیل خان جوانشیر، فرمانروای خان نشین قره باغ بود. چیرگی این خانواده بر فرمانروایی قره باغ آذربایجان و سپس برحکومت کرمان از نمونه های برجسته ساختار در هم آمیخته فرمانروایی ایلی درایران است. از آغاز دوره صفوی یا آغاز سده شانزدهم تا آغازسده هفدهم میلادی، بیگلربیگی قره باغ با خاندان زیاداوغلوی قاجار بود. از سده هفدهم تا میانه سده نوزدهم که ایران فرمانروایی بر قره باغ را از دست داد، طایفه جوانشیر براین دیار چیره شدند و در میانه سده هژدهم، ابراهیم خلیل خان چهارم، پدربزرگ میرزا جعفرخان مشیرالدوله، خان نشین قره باغ را برپا کرد. پس از چیرگی روسیه بر قره باغ، برخی از بازماندگان خاندان جوانشیر در دولت قاجار به مقام هایی رسیدند که یکی از آن ها همین میرزا جعفرخان بود که عمه اش، آغابیگم یا آغاباجی که به نام «طوطی» شعر می سرود، به همسری فتحعلی شاه قاجار درآمد. خود او مدتی برجای فضلعلی خان قره باغی به حکمرانی کرمان رسید و به درستکاری و نیک رفتاری با مردم شهرت یافت. در آن دوره چهل و پنج روزه ای که میان مرگ محمد شاه تا رسیدن ناصرالدین شاه، مادرش مهد علیا با چیرگی بر فرمانروایی ایران نشسته بود و شیرازه کارها را دردست داشت، اداره امور املاک خالصه را به عباس قلی خان را واگذارد.

  نظرات ()
مطالب اخیر آغاز ثبت نام آزمون دکتری از ساعت 14 امروز واکنش هاشمی رفسنجانی به اسناد ویکی‌لیکس درباره انقلاب ایران دلخراش‌ترین حربه زنان انتحاری داعش دولت بازنگری در توسعه دانش هسته‌ای را آغاز کند اوباما در فکر خبرنگاری! مدیرکل اوقاف استان همدان خبر داد ثبت 14 وقف جدید در استان همدان تمدید تحریم آمریکا ناقض برجام است/ایران جز حق خود چیزی نمی‌خواهد تمدید تحریم‌ها علیه ایران نقض برجام است با پیگیری آیت الله نوری همدانی امام جمعه رزن ابقا شد امام جمعه موقت همدان گفت: دولت در مقابل نقض برجام و یاوه‌گویی‌های شیطان بزرگ مقا
کلمات کلیدی وبلاگ کوریجان همدان (۸٥) خاندانها و طوایف کوریجان (٦٠) محمدرضا رشیدی (٦٠) کوریجان کبودراهنگ (٥٩) کوریجان (٤٦) ورزشکاران کوریجان (٤۳) تاریخ کوریجان (۳٢) شعر ترکی (٢٩) فتح علی حسینی (٢٧) شهرستان بهار (٢٧) فرماندار رزن (٢٥) کونگ فو کوریجان (٢٢) نمایندگان مجلس (٢٢) استان همدان (٢٢) پایگاه سماء کوریجان (٢۱) ادبیات ترکی (٢٠) همدان (٢٠) عکس قدیمی (۱٩) نماز جمعه (۱۸) شجره نامه (۱۸) نمازجمعه (۱٧) هفته دولت (۱٧) شهرستان ملایر (۱٧) افتتاح پروژه (۱٦) پایگاه مقاومت بسیج روستای کوریجان (۱٦) شهرستان رزن (۱٦) گالری عکس (۱٥) عکس (۱٤) بخشدار مرکزی کبوداهنگ (۱٤) شهید مدافع حرم (۱۳) رمضان (۱۳) کبودراهنگ (۱۳) شهدای کوریجان (۱٢) مسئول فناوری اطلاعات پایگاه سما کوریجان (۱٢) حوزه انتخابیه بهار و کبودراهنگ (۱۱) ترجمه ترکی (۱۱) سید حیدر بیات (۱۱) حضرت آیت اله محمدی (۱۱) امام جمعه همدان (۱۱) دعای روزهای ماه رمضان (۱۱) بزرگان و مشاهیر (۱٠) راه و شهرسازی کبودراهنگ (۱٠) شهر همدان (۱٠) راه و شهرسازی همدان (۱٠) شهرستان فامنین (٩) علی تعالی فرماندار محترم شهرستان همدان (٩) کوریجانی های مقیم تهران (٩) استاندار همدان (٩) ملایر (٩) مصطفی نوروزی (۸) جمعیت (۸) آمریکا (۸) شهر جدید حورا (۸) اسد آباد (۸) کتاب روزنامه خاطرات عین‌السلطنه (۸) نوحه ترکی (۸) تودیع و معارفه (۸) صنعت توریسم و گردشگری (۸) روستای قرخلر (۸) حمیدرضا زمانی (۸) سردار شهید حاج حسین همدانی (۸) شهرداری همدان (٧) بسیج خواهران کوریجان (٧) روستای یسرلو (٧) کبود راهنگ (٧) مهندس علی یعقوبی (٧) دهیار کوریجان (٧) یادواره شهدا (٧) اسناد تاریخی (٧) کوریجانی های مقیم همدان (٧) یادواره شهدای کوریجان (٧) اقتصاد مقاومتی (٧) حسین افشاری (٧) تبریک و تهنیت (٧) آداب و رسوم و آیین ها (٦) سوگواری و آیین های مذهبی کوریجان (٦) راهموار (٦) مارهموار (٦) آموزش و پرورش (٦) مقام معظم رهبری (٦) مسابقات کونگ فو (٦) انتخابات مجلس شورای اسلامی (٦) دانش آموزان مدرسه (٦) قهرمان میرزا سالور، (٦) روحانیون کوریجان (٦) عین السلطنه قاجار ارباب کوریجان (٦) اداره ورزش و جوانان کبودراهنگ (٦) فرماندار بهار (٦) یداله ابراهیم خانی (٦) شهرستان نهاوند (٦) شورای شهر همدان (٥) همایش بزرگ کونگ فوکاران کوریجان (٥) شهرستان اسد آباد (٥) امام جمعه نهاوند (٥) هیئت کونگ فوتوآ (٥) مدیرکل میراث فرهنگی - گردشگری و صنایع دستی (٥) بخش شرا (٥) معاون فرماندار همدان (٥) مدرسه کوریجان (٥) کسب و کار در کوریجان (٥) اشتغال روستایی (٥) مسجد صاحب الزمان کوریجان (٥) سید مصطفی موسوی (٥) سمن های مدیریت شهری (٥) شهرداری منطقه 2 (٥) امام جمعه ملایر (٥) اربعین 95 (٥) سوگواری و آیین های مذهبی کوریجان (٥) 13 آبان (٥) عید غدیر خم (٥) مزار شهدای کوریجان (٥) اخبار همدان و کوریجان (٥) شهرستان کبودراهنگ (٥) احسان قنبری (٥) سندقدیمی (٥) گروه تئاتر( نمایش) (٥) شهرداری (٥) سربازی (٥) شعر (٥) روستا (٥) ایام فاطمیه (٥) پل تاریخی کوریجان (٥) همسایه کوریجان (٥) مهاجران همدان (٤) بنیاد شهید (٤) قهاوند (٤) لالجین (٤) رئیس جمهور (٤) خبرنگار (٤) محرم (٤) اربعین (٤) ورزش بانوان (٤) تحصیلکردگان کوریجان (٤) شورای اسلامی روستای کوریجان (٤) صاحب نوری (٤) کتاب تاریخ و فرهنگ کوریجان (٤) خاندان قویون باش (٤) طایفه زمانی و علیزمانی (٤) فولکورها (٤) فرمانده سپاه (٤) حضرت آیت الله نوری همدانی (٤) تاریخچه سربازی (٤) فرمانداری کبودراهنگ (٤) سرشماری (٤) خادمان زائران اربعین همدان (٤) فرماندار همدان (٤) رئیس اوقاف و امور خیریه استان همدان (٤) معرفی کوریجانی موفق (٤) شرکت مادرتخصصی عمران شهرهای جدید (٤) احمد محمدی راستی (٤) شهردار فامنین (٤) برجام (٤) معاون استاندار همدان (٤) استقبال از سفر (٤) اعزام زائرین به کربلا (٤) شهر لالجین (٤) شهر جهانی (٤) راه و شهرسازی کبودراهنگ شهرسازی (٤) تصادفات در جاده های کوریجان (٤) محمود نوروزی (٤) ستاد نمازجمعه کوریجان (٤) تیم کشتی کوریجان (٤) راه پیمایی 22 بهمن (٤) تبلیغات اسلامی کبودراهنگ (٤) سالن ورزشی امام علی کوریجان (٤) دولت تدبیر و امید (۳) شبکه بهداشت و درمان (۳) کارگروه اشتغال (۳) حمید عبدلی (۳) معرفی مشاغل تولیدی و خدماتی کوریجان (۳) شهرستان همدان (۳) بخش لالجین (۳) گالری عکس طایفه بهبهانی (۳) رئیس اوقاف و امور خیریه شهرستان کبودرآهنگ (۳) مسئول میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری شهرستان کب (۳) وداع با مدافعِ حرم (۳) حجت‌الاسلام حسین علی قمری نیا رییس تبلیغات اسلامی (۳) سرمایه‌گذاری در شهرستان رزن (۳) سال 1363 (۳) توابع کوریجان (۳) بحرانهای زیست محیطی (۳) بخشداری کوریجان (۳) مهری بهمند (۳) باجی خانم شاهوریلو (۳) نشست روشنگری (۳) روز ملی کونگ فو (۳) قهرمانی کونگ فو کوریجان (۳) خاندان امینی (۳) رونق اقتصادی روستاها (۳) ذاکران اهل بیت (۳) حوزه حضرت مریم(س) (۳) دهیاران همدان (۳) علی مالمیر (۳) حفاظت محیط زیست (۳) دانشگاه جامع علمی کاربردی (۳) صنعت مهدن تجارت (۳) نماز جمعه ملایر (۳) طایفه غیبی (۳) گالری عکس طایفه میرزایی (۳) فرهنگ جغرافیایی ج5 (۳) راهدارخانه (۳) مجلس ترحیم (۳) ابوالفضل محمدی (۳) تویسرکان (۳) روز قدس (۳) تپه تاریخی کوریجان (۳) مکتبخانه (۳) دانلود نوحه ترکی (۳) خانواده شهدا (۳) جواد امینی (۳) شهرهای استان همدان (۳) حاج ولی ا کلامی زنجانی (۳) رایکان سفلی (۳) دهستان مهاجران (۳) اصحاب رسانه (۳) تعزیه خوانهای کوریجان (۳) شناسنامه قدیمی (۳) پلیس فتا (۳) غار علیصدر (۳) تبریک سال نو (۳) نقشه (۳) تسلیت (۳) عاشورا (۳) نمایشگاه (۳) حضرت علی (ع) (۳) انقلاب اسلامی (۳) هاشمی رفسنجانی (۳) اعتبارات (۳) تامین اجتماعی (۳) کتابخانه عمومی (۳) عید قربان (۳) امامزاده جعفر (۳) خاندان نوروزی (۳) راه آهن (۳) مواد مخدر (٢) فنی و حرفه ای (٢) سرمایه گزاری (٢) لغت نامه دهخدا (٢) مرد کوریجانی ٣۵٠٠ ساله (٢) اسکلت انسانی در موزه هگمتانه (٢) تشییع (٢) بخشدار مرکزی همدان (٢) فرمانده انتظامی (٢) ثبت ملی (٢) ادبیات کودکان (٢) جشواره (٢) سیزده بدر (٢) بیمارستان (٢) مشارکت مردم (٢) وقف (٢) مراجع تقلید (٢) درمانگاه (٢) قلیان (٢) انتخابات ریاست جمهوری (٢) اردو های جهادی (٢) امام جمعه (٢) ثبت نام (٢) رئیس مجلس (٢) گوران (٢) مشهد (٢) صنایع دستی (٢) مجلس شورای اسلامی (٢) لینک (٢) امنیت (٢) نشست خبری (٢) ماه محرم (٢) پل (٢) فوتبال (٢) نخبگان (٢) ضرب المثل (٢) تعزیه (٢) شورای شهر (٢) شهریار (٢) لاریجانی (٢) رئیس دانشگاه (٢) نوروزی (٢) مهاجران (٢) آرشیو عکس (٢) صندوق مهر امام رضا (٢) درگذشت (٢) جورقان (٢) امریکا (٢) وطنم (٢) محسن رضایی (٢) شهادت (٢) عید نوروز (٢) مسلم غلامی (٢) حاج سلیم موذن زاده (٢) مسجد مهدیه (٢) شهید مدنی (٢) کندیمیز (٢) تشکیل گروه هم اندیشی کوریجان (٢) عزالذوله (٢) شجره نامه طایفه نظری (٢) رزن (٢) همایش شیرخوارگان حسینی (٢) نوحه خوانهای کوریجان (٢) مرکز بهداشتی درمانی کوریجان (٢) روزنامه خاطرات عین السطنه (٢) انتخابات شوراها (٢) ربان فارسی (٢) گالری عکس طایفه رشیدی (٢) معاون (٢) نبرد کوریجان (٢) پل تاریخی مهاجران (٢) گالری عکس طایفه جمشیدی (٢) لیست آثار تاریخی (٢) تقدیرو تشکر (٢) سفرنامه ابوالحسن خان فخرالملک اردلان (٢) گالری عکس طایفه جعفری (٢) گالری عکس طایفه اصلانی (٢) شجره نامه طایفه شیرازی (٢) شجره نامه طایفه بهبهانی (٢) گالری عکس طایفه نظری (٢) موضوعات اصلی وبلاگ (٢) اوشاق لیق شعرلری (٢) هیات امنا (٢) عزاداری حسینی (٢) پدافند غیر عامل (٢) خاندان عباسی (٢) طایفه گوران (نوروزی) (٢) طایفه حسینی (٢) صنعت سفال (٢) هفته دفاع مقدس (٢) خانه بهداشت (٢) دحوالارض (٢) آنا یوردوم (٢) پرویز اذکایی (٢) روستاهای ایران (٢) مجتمع رفاهی کوریجان (٢) ایستگاه راه آهن همدان (٢) شیخ عبدالله زاهد مهاجر (٢) کاظمی افشار (٢) حاج اشرف کوریجانی (٢) میرزا علی معجز شبستری (٢) گالری عکس طایفه غیبی (٢) گالری عکس طایفه عباسی (٢) گالری عکس طایفه زمانی (٢) فرمانده سپاه قهاوند (٢) نماینده تویسرکان (٢) امام جمعه فامنین (٢) سید اسد (٢) محله حسین بابا (٢) نماز جمعه همدان (٢) تخصیص اعتبار (٢) نیروهای مصلح (٢) شرکت غله وخدمات بازرگانی (٢) رنجبر ضرابی (٢) پلیس اگاهی (٢) سرهنگ اکبر امینی (٢) فرماندار کبود راهنگ (٢) پایین رفتن سطح آب ها (٢) سپاه انصارالحسین استان همدان (٢) آیت‌الله علم الهدی (٢) دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری (٢) سلطانی راد (٢) سید ایوب موسوی (٢) حاج محبعلی امینی (٢) جهاد کشاورزی کبودراهنگ (٢) سید بیت اله زینتی -دهیار راهموار (٢) گزارش عملکرد دهیاری (٢) ورزش بانوان کوریجان (٢) عباس قهرمانی (٢) محرم 1394 (٢) عادل رمضانی (٢) امام جمعه بهار (٢) جشنواره اقوام ایرانی (٢) سیاست افزایش جمعیت (٢) پلیس را ه همدان (٢) تاریخچه برگزاری نمازجمعه (٢) مرکز مدیریت راه‌های استان همدان (٢) پیام تشکر برای حضور در مراسم ختم و تسلیت (٢) ورزش قرخلر (٢) قهورد علیا (٢) فرماندار فامنین (٢) ظاهر پورمجاهد (٢) it*ict (٢) روستای بوبوک آباد (٢) روح اله بهبهانی (٢) مزارع و باغات تابعه کوریجان (٢) مسئولین بخش شراء (٢) دهستان چاه دشت (٢) راِیکان علیا (٢) گرامیداشت حماسه 9 دی (٢) حوادث شهری (٢) خانم خدابنده لو (٢) سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی همدان (٢) روستای مزرعه مهدی آباد (٢) سایت خبری تحلیلی کورنگ (٢) زینبیه کوریجان (٢) مدرسه نشاط کوریجان (٢) حاج احسان قنبری (٢) کاهش آب (٢) اشکان جعفری (٢) عمران میرزایی (٢) وزیر راه و شهر سازی (٢) سرپرست فرمانداری رزن (٢) امام جمعه رزن (٢) مصطفی خدابنده لو (٢) مهدی غلامی (٢) فرماندارکبودراهنگ (٢) دهه فجر 1392 (٢) ابوذر عباسی (٢) امیر خجسته (٢) پاسخ به نظر (٢) داعش (٢) محمد ناصر نیکبخت (٢) بخش مرکزی همدان (٢) بخش قروه درجزین (٢) حجت‌الاسلام حسین علی قمری نیا (٢) حجت‌الاسلام مجتبی چیتگری (٢) ورزشگاه امام علی (ع) کوریجان (٢) یادواره شهدای ورزشکار (٢) محمدرضا ولدخانی (٢) ابراهبم الهی تبار (٢) بخشدار شیرین سو (٢) همایش کوهنوردی (٢) معاون وزیر راه و شهرسازی (٢) امام جمعه موقت (٢) سالور (٢) شورای اسلامی شهر همدان (٢) مسابقات قهرمانی استان (۱) لیست کاندیدا های مورد حمایت (۱) نتایج انتخابات شورا های شهر همدان (۱) سوباشی (۱) نفوس و مسکن (۱) جنت الشهدا (۱) آقامعلی رشیدی فرزند امیر بگ (۱) نصرت حسینی فرزند غلامحسین (۱) مراکز بهداشتی درمانی (۱) مسابقات قرانی (۱) ابراهیم دهقانی خواه (۱) رسول منعم (۱) فعالان فرهنگی (۱) توسعه روستاها (۱) سردار سرلشکر محمدعلی جعفری (۱) شهر نهاوند (۱) هیات کوریجانی های (۱) زهرا شعبانی (۱) بابک زنجانی (۱) طایفه کرمی (۱) کالای قاچاق (۱) حیوانات درنده (۱) خاندان کرمی (۱) خاندان کریمی (۱) طایفه جمشیدی (۱) کندیم (۱) گالری عکس طایفه ملکی (۱) معماری ایرانی اسلامی (۱) سید حسین جعفری (۱) پیکرشهید (۱) حسن لطفی (۱) عبدلی (۱) بلوار کاشانی (۱) امام جمعه همدان (۱) سید نورالدین عافی (۱) تجمع مردم (۱) حضرت آیت اله خامنه ای (۱) راهپیمایی روزقدس (۱) نماز جمعه نهاوند (۱) علی اکبر نظری (۱) ورزش و جوانان (۱) فرماندار نهاوند (۱) حجت الاسلام طاهری (۱) فرماندار کبودراهنگ (۱) رضا داوود نژاد (۱) حرم امام (ره) (۱) ابوالقاسم نباتی (۱) محسن کوهکن (۱) تولید دارو (۱) تلگرام (۱) امامزادگان همدان (۱) معاون دام÷زشکی استان همدان (۱) مراسم تقدیر از فرماندار پیشین (۱) معرفی فرماندار جدید (۱) مدیرعاملی بهسازی و نوسازی شهرداری همدان (۱) تفکیک حوزه انتخابیه (۱) کمیسیون شوراها و امور داخلی (۱) *اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی* (۱) قلعه چاه (۱) بخشدارگل تپه (۱) ورزشهای زمستانی (۱) روستاهای بزرگ کبودراهنگ (۱) میرجمال حسینی (۱) فارسی ترکی (۱) پیگیریهای ویزه مدیر وبلاگ (۱) محسن مرادی پناه (۱) تعاونی دشت طلائی کوریجان (۱) مسلم آقامیرزائی (۱) شرکت تعاونی میخ سازی کوریجان (۱) شمیم الوند کوریجان (۱) عین اله زمانی (۱) شهر صالح آباد (۱) 30 مهر (۱) صالحی امیری (۱) حاج غلامرضا نوروزی (۱) سید بشیر حسینی (۱) سد تالوار (۱) رضا قیاسی (۱) نایب رئیس (۱) سلطانی فر (۱) رسول ابراهیم خانی (۱) حیدر محمودی (۱) موسیغی استان همدان (۱) آلبوم موسیغی (۱) امامزاده مصطفی و ابراهیم (۱) عباسعلی مغیثی (۱) سهراب فتحی (۱) شجره نامه طایفه خدابنده لو (۱) محرم 1393 (۱) خانه عالم روستای کوریجان (۱) تولید شاخص (۱) گالری عکس طایفه خدابنده لو (۱) مدیریت خانه رزمی نشاط کوریجان (۱) مسابقات کشتی نونهالان کوریجان (۱) شهید امراله زمانی (۱) محور فرعی بهار به کوریجان (۱) کمربندی شمال به غرب (۱) گرمخانه (۱) شهردار بهار (۱) مراسم ارتحال حضرت امام ره (۱) 1393 عکس مناسبت (۱) دجالواره (۱) مدرسه راهنمایی امام خمینی (۱) خندوانه (۱) شجره نامه طایفه حعفری (۱) شجره نامه طایفه جعفری (۱) شجره نامه طایفه اصلانی (۱) میرزا علی حسینی (شیر کوریجان) (۱) مبل و منبت (۱) نظارت وبازرسی از عملکرد پایگاه سما کوریجان (۱) جشن میلاد پیامبر(ص) و امام جعفرصادق(ع) (۱) دهه فجر 1393 (۱) حاج رضا عباسی (۱) زیرسازی آسفالت معابر (۱) رئیس مخابرات شهرستان کبودراهنگ (۱) اسماعیل آیینی (۱) صورت جهیزیه عروس (۱) علی اشرف فرزند کربلایی علی جان (۱) میرزا محمد علیخان فریدالملک قرخلری (کبودراهنگی) (۱) مشاهیر و بزرگان روستای قرخلر (۱) مسابقات طناب‌زنی بانوان (۱) مسابقات آمادگی جسمانی بانوان (۱) خانه عالم روستای قرخلر (۱) خانه عالم روستای بوبوک (۱) وطن تورپاغیندا یئرلی بیر داشام اولمازکی هر سئله سی (۱) یاد ماندگاران (۱) مدیرکل حمل و نقل و پایانه‌های (۱) جاده ترانزیتی (۱) محور همدان-کوریجان (۱) سرگرد پاسدار علی رجبی (۱) نشست بصیرتی پایگاه قدس روستای یسرلو (۱) کارگاه فرزند پروری (۱) یادواره شهدای روستای مزرعه مهدی آباد کبودراهنگ (۱) حد و مرز کوریجان (۱) ساختمان دهیاری (۱) حریق یک انبار علوفه (۱) کریدور شمالی (۱) احداث هتل کانکس (۱) حجت‌الاسلام علی محمدپور (۱) محمد رضا نظری (۱) شجره نامه طایفه آقا میرزایی (۱) رایکان سفلی (پایین) (۱) امیر آقا میرزایی (۱) پایگاه بسیج شهید بهشتی کوریجان (۱) نام گذاری سال 1394 (۱) سال ۹۴، سال «دولت و ملت، همدلی و هم‌ (۱) دهیاری قرخلر (۱) احوالات حضرت زهرا(س) (۱) روستای لتگاه (۱) منطقه حاجیلو قراگوزلو(روستاهای تاریخی، بیوک آباد، (۱) امام جمعه کوریجان (۱) گالری عکس خاندان اویسی (۱) محرم اویسی (۱) سید رسول حسینی (۱) مدیرکل آموزش و پژوهش استانداری همدان (۱) کدخدا حاج مراد علی میرزایی (۱) برنامه های افزایش جمعیت (۱) معاون اجرایی مرکز بهداشت استا (۱) حضرت آیت اله ملاعلی معصومی (آخوند همدانی ) (۱) ضریح حضرت ابوالفضل (ع) (۱) آیت‌الله بنی‌صدر (۱) مهد کودک مژده کوریجان (۱) بهزیستی شهرستان کبودراهنگ (۱) حجت الاسلام والمسلمین قاسم اسکندری (۱) جواب پیام تسلیت (۱) شهرجدید نهران کوریجان (۱) حجت الاسلام و المسلمین حسین محقق امام جمعه محترم ق (۱) شناسنامه روستای یسرلو (۱) تولدحضرت زهرا (۱) نذر امام زاده (۱) تپه تاریخی یسرلو (۱) گالری عکس خاندان چراغی (۱) شجره نامه خاندان چراغی (۱) حجت الاسلام علی محمد پور (۱) قانلی یول (۱) کارگاه تخصصی مهارت های زندگی (۱) حسن غیبی (۱) بازدید دهیارن شهرستانهای همدان و فامنین از مجلس شو (۱) کارتن خوابها (۱) مدرسه رسالت کوریجان (۱) صبحانه سالم در برنامه اردویی دانش آموزان (۱) تعاونی دهیاریهای بخش (۱) پیاده روی خانوادگی کبورداهنگ (۱) محور کوریجان به قهاوند (۱) سید حسین میرشفیع (۱) معاون پرورشی و تربیت بدنی آموزش و پرورش لالجین (۱) فتح علی حسینی علی حسینی (۱) زیغمی (۱) اربعین 94 (۱) جواب پیام تسلیت اب (۱) عبدالله خدیمی، شاعر اراکی (۱) گالری عکس طایفه رمضانی (۱) ذاکر اهل بیت حاج علی رمضانی (۱) ولیان تابش (۱) خانه قرآن نورالشفاء (۱) عاطفه زارعی (۱) مدیر کل امور کتابخانه های عمومی (۱) شورای‌عالی فضای مجازی (۱) اتحادیه مبل‌سازان و مبل‌فروشان (۱) شهرک مبل (۱) رضا بهاری (۱) سوگواری و آیین های مذهبی کوریجان ع (۱) کدخدا درویش علی چراغی (۱) گالری عکس طایفه نوروزی (۱) تلگرام تاریخ و فرهنگ کوریجان (۱) حسینیه کوریجان (۱) داود جعفری (۱) ایمیل رسیده (۱) پیام تبریک (۱) مدیر کل ورزش و جوانان همدان (۱) حمید اسماعیلی (۱) دهه فجر94 (۱) شمارش آرا کاندیاها (۱) جشن 13 فروردین (۱) رتبه عالی سایت بسیج خواهران پایگاه سما (۱) استادابراهیم قاسمی (۱) رئیس هیات کونگ فو همدان (۱) احمدرضاشیری (۱) جمال لطیفی (۱) شجره نامه طایفه جمشیذی (۱) گالری عکس خاندان فضلی (۱) جواب پیام تبریک (۱) مدیر شهرسازی و معماری اداره کل راه و شهرسازی استان (۱) گسترش بیابان (۱) شهادت عضرت علی (۱) یونس زمانی (۱) شهید محمد نجفی (۱) سید رضا صالحی امیری (۱) شهرستان تویسرکان (۱) بخشداری صالح آباد (۱) علی عربزاده (۱) علیرضا نوربخش (۱) والیبال کوریجان (۱) حجت الاسلام والمسلمین حسینی (۱) دفتر شورای سیاست گزاری ائمه جمعه (۱) حواشی روز قدس (۱) حوزه شهید خادپر (۱) نعاون روستایی (۱) ان صلاح همدانی (۱) معاون اجتماعی ، فرهنگی و گردشگری (۱) صنعت مرغداری، دامپروری و شیلات (۱) محمد رودباری (۱) شورای اقامه نماز (۱) فراکسیون شاهد (۱) رضا قیامت (۱) مدیر گیزمیز (۱) خانه عالم روستای جنار (۱) قادر آباد (۱) رنجبر زاده (۱) مریانج (۱) کارخانه آرد (۱) سلامتکده (۱) فرمانداری اسد آباد (۱) مصوبات سفر (۱) حامد صالحی (۱) شهدای همدان (۱) بخشداری مرکزی همدان (۱) چشمه قصابان (۱) تقسیمات سیاسی (۱) دادستان کبود راهنگ (۱) غلامرضا ناصر تبار (۱) کمسیون صنایع و معادن (۱) شورا اسلامی کوریجان (۱) معاون امور عمرانی (۱) تخفیف مالیات (۱) ابرار خرم (۱) کلاه برادر (۱) سید مصطفی رسولی (۱) مجمع فعالان رسانه های انقلاب اسلامی (۱) شورای شهر بهار (۱) کار تعاون و رفاه اجتماعی (۱) هفته ازدواج (۱) کار گردان (۱) بهروز بیگی (۱) سردار قدیر نظامی (۱) محمد ن (۱) عملیات قراویز (۱) محمد خاکی (۱) سید هاشم موسوی (۱) محمد جواد ظریق (۱) حجت الاسلام رنجبر (۱) تیم تشریفات (۱) اسکیت یو (۱) مدیر کل اوقاف (۱) مهر تندرستی (۱) محمدتقی صوفیان (۱) رضا حقی (۱) معاون سازمان ورزش و جوانان (۱) اسد الله ربانی مهر (۱) 12 نماز جمعه، 12 سخنران (۱) قراویز (۱) ایسنا همدان (۱) ارتقا بخش به شهرستان (۱) یخشدار قهاوند (۱) تعاون کار و رفاه اجتماعی (۱) مهدیه همدان (۱) بزرگداشت شهدای دولت (۱) حجت الاسلام مسلم اسدی (۱) مدیر عامل شرکت مخابرات (۱) نظری پویا (۱) وازگونی (۱) بلوار بهشت (۱) علی حاجی‌زاده (۱) حجت الاسلام عباسعلی مغیثی (۱) حجت الاسلام محمد کاروند (۱) حجت الاسلام احد آزادیخواه ها (۱) حمیدرضا رهبر (۱) دهستان ترک شرقی (۱) فرمانده پایگاه نورژه (۱) فرد نخبه (۱) حجت الاسلام محمدباقر برقراری (۱) حاکمی (۱) بخشدار لالجین (۱) رضا میرزایی (۱) جذب دانشجوی خارجی (۱) حمل دام (۱) کشف مواد مخدر (۱) مدیر کار و رفاه اجتماعی (۱) سرهنگ دوم پاسدارمحمدتقی امیدی (۱) سید روح الله حسینی (۱) امام جمعه ملایر اما (۱) نماینده همدان و فامنین (۱) سرشماری نفوس و مسکن 1395 (۱) امیدعلی پارسا (۱) هادی گل محمدی (۱) حمید رضا حاجی بابایی (۱) ماماهان (۱) مدیرکل فنی و حرفه ای (۱) علیرضا مهرابی (۱) شورای عالی خانه موسیغی (۱) سردار حاج‌میرزا سلگی (۱) بیر جمعیت جانبازان انقلاب اسلامی (۱) امام جمعه اسد آباد (۱) نماز جمعه اسد آباد (۱) محمد جواد بربریان (۱) سایت خبری اعتدال (۱) مدیرجهاد کشاورزی (۱) فرماندار اسد آباد (۱) محمود رضا عراقی (۱) شهید محمد حسین بشیری (۱) حجت الاسلام سید هاشم موسوی (۱) شهر مریانج (۱) داور همدانی (۱) بیژن حیدری (۱) ورزش و جوانان همدان (۱) مسئول بسیج (۱) عمل به واجبات (۱) امام جمعه کبودر آهنگ (۱) شهرکبودراهنگ (۱) شهر ملایر (۱) رئیس قوه قضایی (۱) تهیه لباس (۱) تخلف اخلاقیومالی (۱) امور اقتصادی و دارایی استان همدان (۱) دوبانده (۱) سردار مظاهر مجیدی (۱) عبدالعظیم رضایی (۱) پل آهنی (۱) زندگی بخشید (۱) حجت الاسلام محمد کاوندی (۱) ارزشهای دینی (۱) مسجد و حسینیه (۱) بسیج استان (۱) آب منطقه ای همدان (۱) مرتضی عزالدین (۱) شرکت آبفار همدان (۱) سیدمصطفی هاشمی (۱) حاج میرزا سلگی (۱) روستای ایرو (۱) آزمایش dna (۱) روستای مهبار (۱) شهر چوب (۱) رفتاری (۱) تحصیلکردگان (۱) شماره تلفن ادارات (۱) کارکنان ادارات کبودراهنگ (۱) ترامپ (۱) فصل مدرسه (۱) طایفه مرادی (۱) گالری عکس طایفه مرادی (۱) شهر بازی (۱) شاه طهماسب صفوی (۱) ملا پناه واقف (۱) کورجان (۱) مسجد ارگ (۱) گوریجان (۱) کریجان (۱) گئتمه ترسا بالاسی (۱) علی آقا واحدی (۱) نامهای جالب (۱) یالثارات (۱) گالری عکس طایفه صفی ئی (۱) گالری عکس طایفه مهدوی (۱) طایفه میرزایی (۱) نایب کوریجان (۱) علی اکبر افشار (۱) آسفالت جاده (۱) سایان (۱) محلات قدیم کوریجان (۱) ایرانی کشی (۱) ایلان داشی (۱) دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱) همدانی (۱) بسیج دانش آموزی (۱) تصادفات جاده ای (۱) چزابه (۱) تعطیلی مدارس (۱) کیو کوشین (۱) عکس عروسی (۱) مسابقات قهرمانی کشور (۱) آیت‌الله خاتمی (۱) وزیر داد گستری (۱) سی تی اسکن (۱) قلعه ارباب (۱) گفتمان دینی (۱) پیشگیری از اعتیاد (۱) سر مربی (۱) حسین شریعت مداری (۱) ستاد انتخابات (۱) قمری دربندی (۱) دولومیت (۱) وزیر فرهنگ و ارشاد (۱) اختر شناسی (۱) نامها (۱) بخش صالح آباد (۱) عسگری (۱) لباس مدرسه (۱) هفته بسیج (۱) عثمانی (۱) نیروی مقاومت بسیج (۱) آخرین خبر (۱) تلگراف (۱) زورخانه (۱) پیش دبستانی (۱) وزارت بهداشت (۱) خوابگاه دانشجویی (۱) اقامه نماز (۱) انتحاری (۱) جبهه جنگ (۱) پرورش بلدرچین (۱) علی مطهری (۱) پیکر (۱) سیستم تبلیغاتی (۱) رزمندگان (۱) دستاوردهای انقلاب (۱) حفاظت شده (۱) امام زاده (۱) نادر شاه افشار (۱) عزای عمومی (۱) بینندگان وبلاگ (۱) خبر آنلاین (۱) سعید افقی (۱) حسن عباسی (۱) محسن ترکاشوند (۱) عمرانی (۱) ارباب رجوع (۱) شجره نامه خاندان احمدی (۱) شجره نامه خاندان اکبری (۱) شجره نامه طایفه صفی یی (۱) شجره نامه طایفه مهدوی (۱) شجره نامه خاندان رستمی (۱) شجره نامه طایفه حاج حسین رضا (۱) گورستانهای کوریجان (۱) گالری عکس خاندان مینایی (۱) گالری عکس طایفه اکبری (۱) گالری عکس خاندان اکبری (۱) عبدالصمد میرزاعزالدوله (۱) گالری عکس طایفه آقا میرزایی (۱) مسعود سالور (۱) خاندان احمدی (۱) گالری عکس خاندان احمدی (۱) شجره نامه طایفه حسنی (۱) گالری عکس طایفه حسنی (۱) کاروند (۱) ملاحسین بیاتی (۱) پیاده روی خانوادگی (۱) همایش پیاده روی (۱) محسن نریمان (۱) شجره نامه سادات کوریجان (۱) گالری عکس خاندان بابایی (۱) سرمازدگی باغات (۱) شیخ تقی طاهری (۱) سید مصطفی حسینی (۱) گالری عکس خاندان محمدی (۱) نان پحتن در خانه های کوریجان (۱) گالری عکس طایفه شیرازی (۱) قهوهخانه کوریجان (۱) کدخدامحمدحسین نوروزی (۱) عباس قهوه چی (۱) زبان سومری (۱) زبان همدانی (۱) عزاداران حسینی (۱) خاندان یا طایفه نوروزی (۱) کشت کلزا (۱) سعید کریمی (۱) سیلوی 80هزار تنی کوریجان (۱) گنج نامه (۱) روستاهای ترک (۱) راهنگ سبز (۱) هوشنگ کامکار (۱) محمد حسینی (۱) انسانهای اولیه (۱) ماموران انتظامی (۱) کوریجان رشت (۱) مدیریت پسماند (۱) پذیرش دانشجو (۱) محرم1388 (۱) اشتغالزایی (۱) طایفه حسنی (شبیه خوان طایفه سی) (۱) شال سالاماخ منجوق چیخارتماغ (۱) شجره نامه طایفه فضلی (۱) شجره نامه طایفه جوادی (۱) داریوش حق دوست کوریجانی (۱) هنذمند و هنرپیشه (۱) بازیگر، کارگردان (۱) تئاتر و یسنما (۱) آمریکایها در کوریجان (۱) عبداله خان سرتیپ (۱) فرهنگ دکترمعین (۱) غازان خان تیموری (۱) شجره نامه طایفه خدایی و سلیم خانی (۱) نصرالله خان کوریجانی (۱) فرش بافی (۱) بعثت پیامبر (۱) خانه های روستایی (۱) مهدی کرمی (۱) معماری روستا (۱) دلریش (۱) آبهای زیر زمینی (۱) کبدی (۱) شجره ملعونه (۱) تربیت بدنی کبودراهنگ (۱) کمیسیون اجتماعی مجلس (۱) جشن میلاد (۱) ویکی لیکس (۱) سید عظیم شیروانی (۱) ماران (۱) مسجد تاریخی مهاجرات(ماران) (۱) معاینه فنی (۱) موکب (۱) محمد کرمی (۱) سید رضا موسوی (۱) محمد ابراهیم اسدی (۱) هیات امنا مسجد قمر بنی هاشم (ع (۱) پایگاه مقاومت شهید دستغیب (۱) ال سعود (۱) رضا فیضی پور (۱) دهیار مهاجران (۱) آیت اله بروجردی (۱) آرامستان (۱) عباس زمانی (۱) اگهی ترحیم (۱) علی اکبر افشار نایب کوریجان (۱) گالری عکس خاندان افشار (۱) مجتمع رفاهی امیر اشرف (۱) 31 شهریور (۱) سردار محمدرضا نقدی (۱) معاون فرماندار (۱) راه پیمایی روز قدس (۱) جشن بزرگ انقلاب (۱) عاملی اردبیلی (۱) یادداشت نویسنده (۱) پور مختار (۱) معلم ورزش (۱) پارک علم و فناوری (۱) بخش گل تپه (۱) اکبر رنجبر زاده (۱) شهدا (۱) رشت (۱) اعتکاف (۱) روزنامه (۱) فرودگاه (۱) بیانیه (۱) شهرسازی (۱) استان مرکزی (۱) حامیان (۱) ارزانفود (۱) بانک (۱) روز جمهوری اسلامی (۱) پوکی استخوان (۱) خشکسالی (۱) منطقه (۱) تروریستی (۱) صفوی (۱) آزمون (۱) امر به معروف (۱) نهی از منکر (۱) شبکه اجتماعی (۱) پیام نوروزی (۱) چهل حدیث (۱) رضا طلایی نیک (۱) خودرو (۱) محیط بان (۱) چهارشنبه سوری (۱) آسیب های اجتماعی (۱) فدراسیون فوتبال (۱) دانشمندان (۱) جاده (۱) امام رضا (ع) (۱) گزارش عملکرد (۱) گردشگری (۱) رهبری (۱) صفر (۱) پارک (۱) ماهواره ای (۱) تیراندازی (۱) امام شناسی (۱) گیلان (۱) اوباما (۱) پزشکی (۱) امتحان (۱) امام حسین (ع) (۱) گرگ (۱) امامت (۱) هزینه (۱) فناوری اطلاعات (۱) مجلس (۱) تسنیم (۱) مهربان (۱) تبلیغات (۱) اعتیاد (۱) ونزوئلا (۱) طرح (۱) کودک (۱) زایمان (۱) بیماری (۱) جوانان (۱) نشریه (۱) هاشمی (۱) آزادی (۱) دانشگاه (۱) مرگ (۱) انقلاب (۱) اجتماعی (۱) ازدواج (۱) ورزش (۱) زن (۱) سفر (۱) مسجد (۱) تولد (۱) کشتی (۱) طب سنتی (۱) اتاق بازرگانی (۱) تصادف (۱) اعتماد به نفس (۱) ترافیک (۱) معتاد (۱) تسهیلات (۱) قتل (۱) معجـزه (۱) کشاورزی (۱) اطلاعیه (۱) زندان (۱) بین الحرمین (۱) تئاتر (۱) یهود (۱) اشتباه (۱) حضرت محمد (ص) (۱) ولایت (۱) وهابیت (۱) ورزش باستانی (۱) المپیک (۱) نیروی انتظامی (۱) حادثه (۱) تهران (۱) گندم (۱) مسجد جامع (۱) دکتری (۱) کلیه (۱) آبرسانی (۱) حساب بانکی (۱) محیط زیست (۱) منافقین (۱) ریاست جمهوری (۱) پیام نور (۱) انرژی هسته ای (۱) بازار همدان (۱) اصناف (۱) شهردار (۱) سازمان سنجش (۱) روابط عمومی (۱) مجمع عمومی (۱) بسیج سازندگی (۱) جمعیت هلال احمر (۱) مدیریت بحران (۱) لیگ برتر (۱) شهید همت (۱) تلفن همراه (۱) وزارت کشور (۱) تقدیر و تشکر (۱) تنظیم خانواده (۱) بدون کنکور (۱) صالحین (۱) اهداء عضو (۱) قشم (۱) عراقی (۱) غیر مجاز (۱) پور محمدی (۱) فضای سبز (۱) عذرخواهی (۱) ساخت (۱) نوزاد (۱) اجبار (۱) متین (۱) انتظامی (۱) عربستان (۱) حاشیه (۱) نیروهای مسلح (۱) میهمان (۱) حیدری (۱) سالن ورزشی (۱) خجسته (۱) بقاع متبرکه (۱) وزیر امور خارجه (۱) عکس طبیعت کوریجان (۱) مرگ مغزی (۱) طناب زنی (۱) نتایج انتخابات (۱) سال تحصیلی (۱) محمدرضا شجریان (۱) محوطه تاریخی (۱) حاتم آباد (۱) نیروی هوایی (۱) شناسایی (۱) گوروان (۱) فرزند شهید (۱) بافت مسکونی (۱) سارق (۱) فرهاد فخرالدینی (۱) مدال (۱) عیسی جعفری (۱) افطاری (۱) سخنران (۱) نخبه (۱) چاه دشت (۱) مومیایی (۱) جانباز شیمیایی (۱) شوراهای اسلامی (۱) میلادامام حسین (۱) تغذیه مصنوعی (۱) مهاجران اراک (۱) کمیسیون فرهنگی (۱) حضرت مهدی عج (۱) دادستان (۱) وزارت نفت (۱) منابع آب (۱) نابینایان (۱) محمود کریمی (۱) فضولی (۱) رئیس مجمع تشخیص مصلحت (۱) عکاس (۱) کابل (۱) دستگیری (۱) میلاد حضرت علی (۱) کما (۱) درخواست کمک (۱)
دوستان من بسیج فامنین اداره ورزش و جوانان فامنین حوزه علمیه امیرالمومنین (ع )فامنین مجمع شیفتگان ابی عبداله شهرستان فامنین هیات حضرت امیرالمومنین (ع) شهرستان فامنین انجمن ادبی شوق قلم شهرستان فامنین وبلاگ اختصاصی انجمن اندیشه و پیشرفت فامنین کتابخانه شهید مطهری فامنین آموزش و پرورش شهرستان فامنین هنرستان دخترانه حضرت زهرا (س) فامنین شبکه بهداشت و درمان شهرستان فامنین پیشرفت و توسعه فامنین هیات فوتبال شهرستان فامنین بخشداری پیشخور فامنین وبلاگ حقوقی ماماهان فامنین سحر رایانه ماماهان تعزیه خوانی ثاراله ماماهان ائل قیزی آوای مهاجران بخش مرکزی همدان بخش نوبران شهرستان ساوه بوبوک آباد -دیار محمد جعفر مجذوب علی شاه همدانی پایتخت سفال ایران لالجین پایگاه شهید مصطفی خمینی داق داق آباد تبليغات وبلاگي تعاون همدان جوانان روستای کرفس- رزن خاکریز-شهرستان اسد آباد دریافت کتاب و مقاله راهنگ سبز روستای آقداش-- نوبران ساوه روستای بابا خنجر روستای دوچشمه(کله خان) نهاوندستان روستای سامان - نوبران ساوه روستای سلیمانی نیشابور روستای سوزن -شهرستان رزن روستای سوزن-شهرستان رزن کبودراهنگ-مرکری-قاباق تپه روستای کوزره - شرا - همدان روستای گنبد روستای نینج -شهرستان رزن سازمان تبليغات اسلامي شهرستان كبودراهنگ سایانی های مقیم قم سریش آباد قروه سیاهپوشان-محرمعلی صمدی مداح اهل بیت سیراوند اسدآباد شهر زیبای من فامنین همدان شیخ جراح- گل تپه کبودراهنگ فریازان فضای اشتراک فایل رایگان قروه درجزین قشقایی بی وطن وطن پرست-بهزاد حیاتی جعفربیگی گزل کندیم دینگله کهریز همدان لالجین منیم گوزل کندیم پامبولو(پامولو)--شهرستان فامنین مهدی غلامی موسیقی ترکی همدانی نمسا همدان پایتخت تاریخ وتمدن وبلاگ فرهنگ وتاریخ مریانج شرکت بازرگانی پاسارگاد روستای فامرین شعرهای بی کتاب -مرتضی رشیدی خلیل کرد بهار-روستای بهادر بیگ پایگاه خبری تحلیلی کورنگ اخبار کبودراهنگ-مجتبی بهرامی کربلایی امیر محمد اسکندری-شهدا شرمنده ایم دهیاری مارهموار(راهموار) شرکت تعاونی دهیاریهای بخش لالجین پایگاه بسیج سما کوریجان روستای ویان-مرکز دهستان سبزدشت بصیرت ویان کتابخانه عمومی قدس ویان سایت تابناک همدان اسدآباد افشار آموزش ترکی آذربایجانی آموزش زبان فارسی برای ترک زبانها جهاد پرس پرتال زیگور طراح قالب